υπαίθριο θέατρο [ουσ. ουδ.]

Το υπαίθριο θέατρο έχει τις απαρχές του στην αρχαία Ελλάδα, όπου τα θέατρα κατασκευάζονταν σε εξωτερικούς χώρους. Το φυσικό τοπίο λειτουργούσε ως δυναμικό στοιχείο οπτικής και δραματουργικής σύνθεσης. Στη λεκάνη της Μεσογείου διασώζονται κατάλοιπα εκατοντάδων αρχαίων ελληνικών και ρωμαϊκών θεάτρων, με βασική κατασκευαστική διαφορά: τα ελληνικά θέατρα εντάσσονταν συνήθως στην πλαγιά λόφου ή βουνού, ενώ τα ρωμαϊκά ανεγείρονταν σε επίπεδο έδαφος, χάρη στην τεχνογνωσία των Ρωμαίων στην κατασκευή θολωτών στηριγμάτων για το κοίλον [cavea]. Εμβληματικά παραδείγματα αποτελούν το θέατρο του Ασκληπιείου της Επιδαύρου (τέλη 4ου αι. π.Χ.) και το ρωμαϊκό θέατρο του Μαρκέλλου στη Ρώμη.

Υπαίθριες σκηνές απαντούν και στο Βυζάντιο και στη μεσαιωνική Ευρώπη. Το μεσαιωνικό θέατρο φιλοξενούνταν σε υπαίθριες, πολυτοπικές και μη μόνιμες σκηνές: σε δρόμους, πλατείες (με σταθερές κατασκευές), άμαξες διαμορφωμένες σε σκηνή ή ακόμη και σε αρχοντικά ευγενών. Σε υπαίθριους χώρους παρουσιάζονταν συχνά και παραστάσεις της κομμέντια ντελλ άρτε. Πριν από την εμφάνιση των μόνιμων υπαίθριων θεάτρων της ελισαβετιανής περιόδου, οι παραστάσεις δίνονταν είτε σε αυλές πανδοχείων [inn-yard theatres] είτε σε ταβέρνες με ανοικτό εσωτερικό χώρο [inn-theatres], όπου το κοινό περιέβαλλε τη σκηνή από όλες τις πλευρές. Κατά την Αναγέννηση εμφανίζονται τα κηποθέατρα [théâtres de verdure], ιδιαίτερα δημοφιλή στη Γαλλία και την Ιταλία. Αντίστοιχα, στην Ισπανία του 16ου και 17ου αιώνα αναπτύχθηκαν τα κορράλ [corrales], υπαίθρια θέατρα εγκατεστημένα συνήθως σε εσωτερικές αυλές.

Υπαίθρια θέατρα συναντώνται επίσης σε πλείστες μορφές του ασιατικού θεάτρου, όπως στο αρχαίο κινεζικό θέατρο, στην Ινδία, όπου επεισόδια της Μαχαμπαράτα [Mahābhārata] παρουσιάζονται έως σήμερα σε ολονύχτιες παραστάσεις στις αυλές των ναών, στην Ιαπωνία, όπου το θέατρο Νο παιζόταν αρχικά σε υπαίθριες σκηνές ναών και ιερών, καθώς και στην Περσία, με παραστάσεις σαλτιμπάγκων, ακροβατών/ακροβατριών, χορευτών/χορευτριών και ηθοποιών.

Στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος, υπαίθρια θέατρα εμφανίζονται από το 1833, αρχικά στην Αθήνα και στη συνέχεια και σε άλλες πόλεις, ως χώροι αναψυχής για παραστάσεις βαριετέ, θεάτρου σκιών και παντομίμας. Σημαντικά παραδείγματα της περιόδου είναι το θέατρο του Λεωνίδα Αρνιώτη, γνωστό ως «Κήπος του Αρνιώτη», στον χώρο του οποίου οικοδομήθηκε αργότερα το αρχικό θέατρο «Ολύμπια», καθώς και το «Θέατρο των Ιλισίδων Μουσών» (μετέπειτα «Παράδεισος»), ο «Απόλλων», το θέατρο Τσόχα και το θέατρο «Ομονοίας». Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο λειτούργησαν στην Αθήνα δύο σημαντικά υπαίθρια θέατρα: το «Θέατρο Κήπου» του Νίκου Χατζίσκου και το «Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο» του Μάνου Κατράκη, με λαϊκό ρεπερτόριο.

Η πρακτική των υπαίθριων παραστάσεων αρχαίου δράματος στην Ελλάδα κατά τις αρχές του 20ού αιώνα συνδέθηκε στενά με το ευρύτερο κίνημα του υπαίθριου θεάματος [théâtre en plein air/open-air theatre movement] στην Ευρώπη και την Αμερική. Πρωτοπόρες μορφές της παγκόσμιας θεατρικής σκηνής, όπως οι Edward Gordon Craig [Έντουαρντ Γκόρντον Κραιγκ] ("The open-air theatres", 1909), Jacques Copeau [Ζακ Κοπώ] (πειραματισμοί στο φυσικό περιβάλλον με την ομάδα "Les Copiaus", 1924-1929) και, κυρίως, ο Max Reinhardt [Μαξ Ράινχαρντ] συνιδρυτής του Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ [Salzburger Festspiele], το οποίο εγκαινιάστηκε στις 22 Αυγούστου 1920 με τον Jedermann [Ο καθένας] του Hugo von Hofmannsthal [Χούγκο φον Χόφμανσταλ] στην πλατεία του καθεδρικού ναού, συνέβαλαν καθοριστικά στην καθιέρωση των παραστάσεων σε υπαίθρια θέατρα. Στην Ελλάδα, εμβληματικά παραδείγματα υπαίθριων πολιτιστικών διοργανώσεων αποτελούν οι Δελφικές Εορτές (1927, 1930), καθώς και το Φεστιβάλ Επιδαύρου, που θεσμοθετήθηκε το 1955 και στηρίχθηκε αρχικά στις παραστάσεις του Εθνικό Θέατρο.

Στη σύγχρονη εποχή, τα υπαίθρια θέατρα παραμένουν ιδιαίτερα δημοφιλή, κυρίως στο πλαίσιο φεστιβάλ και πολιτιστικών εκδηλώσεων κατά την εαρινή και θερινή περίοδο. Ο αρχιτεκτονικός τους σχεδιασμός έχει εξελιχθεί σημαντικά, ιδίως ως προς την κατασκευή πτυσσόμενων καθισμάτων και σύγχρονων τεχνολογικών υποδομών. Τα υπαίθρια θέατρα αποτελούν ένα κατεξοχήν πεδίο συνάντησης της θεατρικής παράδοσης με τις σύγχρονες τοποσυναφείς πρακτικές. Μέσα από αυτή τη σχέση αναδεικνύεται μια αντίληψη του θεάτρου όπου ο τόπος δεν φιλοξενεί απλώς την παράσταση, αλλά την καθορίζει, τη νοηματοδοτεί και τη μετασχηματίζει. Ανάμεσα στα σημαντικότερα σύγχρονα υπαίθρια θέατρα συγκαταλέγονται το Shakespeare's Globe [Σαίξπηρς Γκλομπ] στο Λονδίνο, ανακατασκευή του ελισαβετιανού θεάτρου που εγκαινιάστηκε το 1997, και το Minack Theatre [Θέατρο Μίνακ] στην Κορνουάλη (1932), λαξευμένο στους βράχους πάνω από τον Ατλαντικό ωκεανό.